مقدمه


نگارش و تنظیم معجم های مفهرس و فرهنگ های الفبایی برای کلمات قرآن کریم از موضوعاتی است که از دیر باز مورد اهتمام خادمان این مصحف شریف بوده است. به همین منظور تاکنون آثار متعدد و متنوعی به رشته تحریر درآمده که البته افتخار پدیدآورندگی اغلب این آثاراز آن دانشمندان اهل سنت بوده است. ملاحظه تعدادی از این آثار و مواجه شدن با برخی ضعف ها ی موجود در آن ها از یک سو و ملاحظه مقام رفیع قرآن و جایگاه بی نظیر آن ، این انگیزه را در بندۀ حقیربه عنوان مدعی پیروی از مکتب اهل بیت پیامبر برانگیخت که با عنایت حافظ این کتاب عظیم در حد وسع خود اثری تولیدنمایم که ضمن حفظ نقاط قوت آثار خادمین پیش کسوت – شکر الله مساعیهم و حشرهم الله مع القرآن –ضعف های آن ها را پوشش داده و اثری در خور و بایسته قرآن مجید باشد. و اما اینک بیان ضعف های عمدۀ یادشده و نیز ویژگی های اثر حاضر :
الف) آثار یاد شده نوعا کامل نبوده و شامل همه کلمات قرآن نمی گردد. به عنوان مثال، کتاب المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم تالیف استاد محمد فؤاد عبدالباقی مصری که معروفترین اثر در این زمینه است ، حروف ونیز برخی اسم ها را ندارد.از این رو بود که بعدها دو نفر از اساتید و دکاتر مصری و سعودی برای جبران این نقیصه ،اقدام به تحریر کتابی با عنوان معجم الادوات والضمائر تکمله المعجم المفهرس نمودند. و این در حالی است که اثر حاضر، کامل و جامع بوده و تمامی کلمات قرآن را شامل می گردد؛ به نحوی که هیچ کلمه مستقل قرآنی را نمی توان یافت که در این کتاب نیامده باشد.
ب) در آن آثار،کلمات به صورت پیوسته و بدون جداسازی کلمات مستقل از یکدیگر و نیز به صورت درهم و بدون جداسازی کلمات با اعراب های مختلف به نمایش درآمده اند. به عنوان مثال، عبارت (فسیکفیکهم) که مرکب از پنج کلمه مستقل است، به همین شکل و فقط در یک جا آمده است؛یعنی در معاجم مرتب شده بر اساس ریشه کلمات، فقط در قسمت (کاف) و در معاجم مرتب شده بر اساس الفبا فقط در قسمت (فاء).در حالی که دراثر حاضر ، این عبارت به تعداد کلمات مستقل اش تفکیک شده و هر کدام در محل مربوط خودش آمده است.بنابراین در این اثر،کلمات قرآن ابتدا بر اساس نوع آنها یعنی اسم و فعل و حرف بودنشان و سپس نوع اعراب آخرآنها یعنی فتحه و کسره و ضمه و سکون دار بودنشان و نیز تنوین و ال دار بودن شان از هم تفکیک و جدا شده اند.و در ابتدای هر کلمه نوع اسم و فعل و حرف بودن آن ذکر شده است که برای ارتقای مایه علمی کتاب و استفادۀ ویژۀ متخصصین مفید می باشد. در همین راستا گفتنی است کلمات مشابه در صورت اختلاف در نوع و معنا نیز از هم تفکیک شده اند. به عنوان مثال کلمه (ما) که مشترک بین اسم و حرف است و یا کلمه (تظاهرا) که مشترک بین صیغه های 5 و 11 است و یا کلمه (ألا) که مشترک بین ألای تنبیهیه و تحضیضیه است به صورت جدا از هم ذکر شده است.
ت) در برخی از آن آثار مواردی ازاشتباهات غیر تایپی و چاپی دیده می شود؛ به طوری که در برخی موارد، کلمات یا نقصان دارند و یا اضافه. به عنوان مثال، کتاب معروف المعجم المفهرس که همه ساله به کرات به چاپ می رسد، دارای این کاستی هااست:اللهِ: فاتحه/1؛ ذا: آل عمران/160، احزاب/17، بقره/245 و 255، حدید/11؛ رَبِّ(رَبِّنا): اسراء/108؛ عِندَ: بینه/8؛ مَعَ: انفال/19 و 46، مائده/84؛ یَعمَلونَ: بقره/144. و یا کتاب معجم الادوات والضمائر تکمله المعجم المفهرس دارای کاستی ها و اضافات زیر است: همزه استفهام: 2 مورد کم دارد؛ إلاّ: 5 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ إلی: 5 مورد کم دارد؛ إنَّ: 3 مورد کم دارد؛ أَن: 1 مورد کم دارد؛ أَنَّ: 2 مورد کم دارد؛ إِن: 4 مورد کم دارد؛ بِ: 3 مورد کم دارد؛ ذَلکَ: 4 مورد کم دارد؛ تاءتأنیث فعل: 4 مورد کم دارد؛ سَ: 7 مورد کم دارد؛ علی: 5 مورد کم دارد؛ عن: 1 مورد کم دارد؛ فَ: 22 مورد کم و 7 مورد اضافه دارد؛ فی: 10 مورد کم دارد؛ قد: 3 مورد کم دارد؛ لو: 1 مورد اضافه دارد؛ کاف تشبیه: 5 مورد کم دارد؛ ل: 10 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ لا: 6 مورد کم و 4 مورد اضافه دارد؛ الذین: 6 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ لکن: 1 مورد کم دارد؛ لکنّ: 1 مورد اضافه دارد؛ لم: 1 مورد کم دارد؛ لمّا: 1 مورد کم دارد؛ مَا: 18 مورد کم دارد؛ مَن: 10 مورد کم دارد؛ مِن: 5 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ نون تاکید مشدد: 5 مورد کم دارد؛ نون وقایه: 31 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ ال: 154 مورد کم و 33 مورد اضافه دارد؛ هذا: 4 مورد کم دارد؛ هذه: 4 مورد کم دارد؛ و: 48 مورد کم و 3 مورد اضافه دارد؛ یا: 1 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ أنا: 2 مورد کم دارد؛ انتم: 6 مورد کم دارد؛ نحن: 1 مورد کم دارد؛ هم منفصل: 2 مورد اضافه دارد؛ هو: 4 مورد کم دارد؛ هی: 1 مورد کم دارد؛ الف تثنیه فعل: 3 مورد کم دارد؛ تاء متکلم فعل:2 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ تاء مخاطب فعل: 5 مورد کم و 1 مورد اضافه دارد؛ تُم: 4 مورد کم دارد؛ تُنّ: 1 مورد کم دارد؛ نون تأنیث فعل: 1 مورد اضافه دارد؛ واو جمع فعل: 14 مورد کم و 10 مورد اضافه دارد؛ کاف مخاطب متصل: 2 مورد اضافه دارد. در حالی که در اثر حاضر تمامی مساعی به کار گرفته شد که چنین خطا هایی وجود نداشته باشد؛ چرا که بودن حتی یک مورد آن در بارۀ قرآن زیاد است.
ث) ترتیب کلمات در این آثار ، یا بر اساس ریشه کلمات است و یا بر اساس الفبا. در اولی ، به رغم علمی بودن، استفاده از آن برای ناآشنایان به دستور زبان عربی برای یافتن کلمه مورد نظر مشکل است و در دومی اگرچه این مشکل با ترتیب بر اساس الفبا حل شده، لکن مایه علمی یاد شده مورد غفلت و قربانی قرار گرفته است. در حالی که در اثر حاضر هر دو خصیصه حفظ شده است به این ترتیب که کلمات بر اساس الفبا مرتب شده اند و در انتهای هر کلمه بعد از یک فلش ، ریشه آن ذکر شده است.
ج)در این آثار به دلیل محدودیت فضا ،هر آیه به صورت پیرایش شده با محوریت کلمه مورد نظر در حد یک سطر و یا نیم سطر آمده است که باعث گشته در موارد قابل توجهی معنای مفیدی از آیه در ارتباط با کلمه مورد نظر حاصل نشود و لزوم مراجعه پژوهنده را به متن مصحف شریف به دنبال داشته باشد. در حالی که در اثر حاضر این نقیصه با آوردن تمامی آیه حل شده است.
ح) آثار یادشده غالبا به صورت کتاب بوده و دسترسی به آنها محدودیتهای خاص خود را دارد در حالی که این اثر در طراز خود از آثار نادری است که از طریق اینترنت و به صورت رایگان در دسترس همگان در جای جای عالم قرار دارد.
در پایان یادآورمی شود از آنجا که وجود حتی یک غلط درچنین آثاری برای مصحف شریف زیاد است از این رو تمامی مساعی به خرج داده شد تا کوچکترین کم و زیادی حتی در حد یک واو نیز وجود نداشته باشد. لیکن با توجه به اینکه فقط ذات مقدس خودش مصون از اشتباه است از خوانندگان گرامی انتظار می رود به عنوان وظیفه قرآنی، اغلاط احتمالی را تذکر دهند تا نسبت به اصلاح آنها اقدام مقتضی به عمل آید.
دراینجالازم است مراتب سپاس خود را از خداوند منان به عدد ما لا یحصی اعلام دارم که توفیق تولید اثر حاضر را به بندۀ کمترین عطا فرمود.و امیدوارم که قرآن کریم در روزی که همه،تهی دستانه به دنبال زاد و توشه ای برای رهائی از وحشت آن روز ند، شفاعت ما را در درگاه حضرت حق بنماید. و نیز جا دارد از زحمات خانواده ام که در برخی مراحل تولید این اثر، یار و مدد کارم بودند تشکر کنم و پاداش نیکو را برای ایشان از قرآن مجید طلب نمایم به ویژه مهندس حسن زینالی که امور مربوط به تبدیل این اثر مکتوب به دیجیتال و قابل عرضه در اینترنت را فراهم نمود. شایان ذکر اینکه هدیه استفاده از این اثر ،صلوات مکرر بر محمد(ص) و آل محمد(ص) و دعا برای اموات مؤمنین و مؤمنات به ویژه پدر و مادر این حقیر می باشد.

فهرست الفبایی

یکی از حروف زیر را انتخاب کنید

راهنمای استفاده از معجم


الف)پس از ورود به معجم مفهرس و قسمت فهرست الفبایی ، فایلهای 28 گانه حروف الفبا ظاهر می گردد. تمام کلمات قرآن بر اساس حرف ابتدایی آنها در هر یک از این فایلها جاگرفته اند.
ب).با انتخاب هر یک از فایلهای یادشده ، فهرستی از کلمات پدیدار می شود که باز بر اساس حروف الفبا مرتب شده اند.هر کلمه از این فهرست این موارد را شامل می گردد:شمارۀ ردیف ، نوع کلمه، خود کلمه، تعداد تکرار در قرآن و ریشه کلمه (اگر داشته باشد؛ البته در برخی موارد به دلیل اختلاف ممکن است بیش از یک ریشه ذکر شده باشد).در این باره گفتنی است:
1. در ابتدای هر کلمه ،نوع آن اعم از اسم و فعل و حرف و یا احیانا اسم فعل بودن و یا از حروف مقطعه بودن آن مشخص شده است. برخی کلمات نظیر (اذا) و (ما)که مشترک بین چند نوع کلمه می باشند به صورت جدای از هم ذکرشده اند.
2. در مرتب سازی کلمات مشابه هم ،ولی مختلف از نظر اعراب و تنوین و ال دار بودن به این ترتیب اقدام شده است: کلمه بدون ال و تنوین مقدم بر آن دو، کلمه ال دار مقدم بر تنوین دار، کلمه با اعراب فتحه مقدم بر کسره و آن مقدم بر ضمه و سپس کلمه با اعراب سکون آمده است.ال داشتن کلمات و مشدد بودن آنها در ترتیب کلمات لحاظ نشده است.
3. در صورت تشابه کلمات و اختلاف آنها از نظر نوع، اسم مقدم بر فعل و آن مقدم بر حرف آمده است. و در صورت تشابه کلمات از نوع فعل و اختلاف آنها از نظر زمان، ماضی مقدم بر مضارع و آن مقدم بر امر آمده است و در صورت تشابه آنها از نظر زمانی نیز، شمارۀ صیغه از کوچکتر به بزرگتر ملاک قرار گرفته است.
4. برخی کلمات همچون (ماذا)، (أَنّما)، (إنّما)، (أَینَما)، (حَیثُما)، (کُلّما)، (رُبَما)، (أینَما)، (کَأَن)، (کَأنّ)، (کَأَیّن) به دلیل داشتن ماهیتی مرکب و خاص به همین صورت آمده اند؛ امااجزاء آنها نیز در جای خود ذکر شده است.
5. از میان بسمله های ابتدای سوره ها، تنها بسمله ابتدای سورۀ حمد در شمارش کلمات آن لحاظ شده است.
6. در جدا سازی کلمات بر اساس اعراب آنها، به حرکات عارضی همچون کسره ای که به آخر کلمه ساکن به هنگام التقای ساکنین داده می شود توجه نشده و ملاک، همان حرکت اصلی عند الوقف می باشد.
7. کلمه یای متکلم (ی) که در آخر برخی کلمات در رسم الخط به صورت مجاز حذف گشته در این اثر به صورت جدای از یای متکلم مذکور، ذکر شده است.
8. در کتابت کلمات همزه دار قرآن و برخی دیگر از کلمات نظیر کلمات دارای الف مقصوره سبکهای مختلفی دیده می شود. در این اثر ناگزیر یکی از این نوع کتابت ها انتخاب و بقیه در ذیل آن جمع بندی شده است.
ت) با انتخاب هر یک از کلمات یادشده، لیستی از آدرس آیات در بردارنده کلمه مورد نظر شامل نام سوره و شماره آیه آشکار می شود. در این باره گفتنی است:
1.در صورت تعدد آیات مربوط به هر کلمه، ترتیب آنها بر اساس ترتیب قرار گرفتن سوره ها در قرآن است. و در صورت تعدد آیات هر سوره، ترتیب آنها از عدد کوچکتر به بزرگتر است.
2. در صورتی که کلمه مورد نظر بیش از یک بار در یک آیه آمده باشد، پس از آدرس آیه و بعد از فلش ،به این تعداد تکرار با عدد و رنگ متمایز اشاره شده است.
ث) با انتخاب هر یک از آدرس ها، متن کامل آیه به همراه ترجمه آن (ترجمه فارسی آیت الله مکارم شیرازی و ترجمه انگلیسی بانو دکتر طاهره صفارزاده) ظاهر می گردد.
ج) امکان جستجوی کلمات بر اساس کلمه ، ریشه و نوع کلمه در قسمت جستجو فراهم می باشد.
ح) در صفحه نمایش آیات ، ذیل برخی کلمات توضیحات ضروری در داخل کروشه [] ارائه شده است .


پدیدآورنده : دکتر صادق فرازی
همکاران : مرحمت زینالی ، فاطمه فرازی و روح الله فرازی
طراحی و پیاده سازی سایت : مهندس حسن زینالی


   Email :
   info@quran-mojam.ir


تماس با ما  ¦  درباره ما

کلیه حقوق وب سایت محفوظ بوده واستفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلا مانع است